ihvanım

Son değişiklik 28.11.2004, Sürüm 1.31
(Almancadan çeviri)
  YİYECEK KATKI
Keywords: Helal, Haram, Katkı Maddeleri, Islam
Giriş
Bu sahife endüstriyel olarak üretilen yiyecek maddelerinde bulunabilecek mahsurlu maddeleri aydınlatmak maksadı ile hazırlanmıştır. Yakın zamanımıza kadar, müslümanlar hangi yiyeceğin helal veya haram olduğuna kolayca karar verebiliyordu. Kuran ve Sunnah bize kolay anlaşılır bir yol göstermiştir. Yakın zamanımızda gelişen yiyecek endüstrisi, gittikçe yaygınlaşmakta ve klasik yiyecekleri eski yöntemler yerine yeni tekniklerle üretmektedir (örneğin ekmek). Bunun yanında, niteliği bilinmeyen birçok yeni yiyecek çeşidi ortaya çıkmıştır (Coca Cola, çiklet vs.). Bu durum müslüman tüketiciyi kolayca çözemediği iki soru ile karşı karşıya brakmıştır:
Yiyecek helal mi?
Yiyecek sağlığa zaralı mı?
İkinci soruya cevap veren birçok "web sahifesi" bulunduğundan, bu sahife sadece islami açıdan "bu yiyeceğin içinde ne var?" sorusuna cevap bulmaya çalışacaktır. Katkı maddelerinin helal/haram olarak sınıflandırlılması sadece alimler tarafından sonuçlandırılabileceğinden ve bu sahifeyi belli bir mezheb fıkhına bağlamak istemediğimden, maddeleri bir sınıflandırmaya tutmayacağım. Fetva konusunda, lütfen güvendiğiniz bir alime başvurunuz.
Sahife sonunda bu bilgileri derlemede kullanilan kaynakça gösterilmiştir. Malesef genellikle kaynaklar Türkçe değildir. Listelenen internet-adreslerinin çoğu bugün değişmiş veya geri çekilmiş durumdadir. Kullanılan orjinal kaynaklara ihtiyacınız varsa, lütfen benden isteyiniz.
Sahife özellikle Avusturya, Almanya ve Isviçredeki ürünleri düsünerek hazırlanmıştır. Ancak Türkiye'de de son zamanlarda pek çok bati ürünü ithal edildiğinden, bu ülkede Müslümanlarin da işine yarayabilir.
Sahife aşağıdaki bölümlere ayrılmıştır:
Katkı maddeleri (E-numaraları)
E-numarası olmayan maddeler
Bazı yiyecekler için ayrıntılı açıklama
Ilaçlar
Diş macunu
Sabun, şampuan, kosmetik maddeler
Bu bilgiler tamam mı?
Son söz
Kaynakça

 
 
Katkımaddeleri (E-Numaraları)
Katkı maddeleri, hazır yiyeceklere katılan ilave (yardımcı) maddelerdir [GuE].
Katkı maddeleri, yardımcı maddeler olarak kullanılır. Bu maddeleri tüketiciye belli standartlar dahilinde tanıtmak maksadıyla her madde için bir numara belirlenmiştir. Avrupa Birliğinde bu numaralar 'E' harfi, 3 veya 4 basamaklı bir sayı ve gerektiğinde ilave edilen bir küçük harf ile oluşturulur. Katkı maddelerinin yiyecek ambalajı üzerindeki listede belirtilme sırası, katkı miktarlarının ağırlığı ile orantılıdır. Yıyecek endüstrisi kullandığı katkı maddelerini ambalaj üzerinde belirtmek zorundadır. Ancak, endüstri (muhtemelen yasama organları üzerindeki tesiri sayesinde) bazı istisnalar elde etmiştir. Zira bildirim zorunluluğu 10cm2 den küçük ambalajlar için geçerli değildir. Meyve, sebze, peynir, tereyağ, kaymak gibi taze malzemelerde ve açık satilan yiyeceklerde bildirim zorunluluğu yoktur [AK]. Aromalar sadece tabii veya suni şeklinde kimyevi içeriğini ortaya koymadan sınıflandırılabilmektedir. Tabii aromalar fiziksel, enzim veya mikrobik metodlarla elde edilmektedir [AK]. Çiklet, şeker gibi hemen hemen tamamen katkı maddelerinden oluşan bazı yiyeceklerde -akla tamamen ters olarak- katkı maddelerini belirtme zorunluluğu yoktur. Ambalajlanmayan yiyeceklerde (mesela fırındaki ekmek) nelerin kullanıldığı ise tamamen karanlıkta kalmaktadır. Bir diğer problem -ABD de böyle değil-, katkı maddelerini belirtme zorunluluğunun sadece üreticinin kendi kattığı maddelere mahsus olmasıdır. Mesela bir fırın, unu satın aldiği değirmenin una kattığı maddeleri belirtmek zorunda değildir. İslami açıdan mahsurlu başka bir konu da üretim metodlarının açık olmamasıdır. Zira yiyecekte sonuçta üretim sırasında kullanılan bir madde bir eşik değerin altında kalıyorsa belirtilmemektedir.
Gelecekte bugünkülere ilaveten gen teknolojisi ile yeni soruların karşımıza çıkması mümkündür. [Reg].
Aşağıdaki tabelalarda bu güne kadar tesbit edebildiğim, hayvani kaynaklı olabilen katkı maddelerini kapsamaktadır. Maddelerin birçoğu değişik yöntemlerle elde edilebildiğinden, kaynaklarını her zaman kesinlikle belirlemek mümkün değildir:
 
Domuzdan olma ihtimali yüksek olan maddeler
Numara    Adı (almanca)    Kaynağı    Kullanıldığı yerler (örnekler)
E153    Kohlenschwarz [GuE], [VUK], [Hot]
Organik maddelerin kömürleştirilmesinden    Peynir kabuğu
E422    Glycerin [GuE], [Hal], [Kos], [VUK]
Gliserin (yağdan elde edilir)    Pasta, unlu yiyecekler, vs.
E471    Mono- und Diglyceride von Speisefettsaeuren [GuE], [Hal], [VUK], [Kos]
Her türlü yağdan    muhtelif (emülgator)
E472a-f    Mono- und Diglyceride von Speisefettsğuren verestert mit verschiedenen Saeuren [GuE], [Hal], [VUK], [Kos]
Her türlü yağdan    muhtelif (emülgator)
E473    Zuckerester [VUK]
Şeker ve yağ asitlerinden    Alkolsüz aperetif, dondurma, tatlı, hazır çorba, kahve beyazlaştırıcı (otomatlarda süt yerine)
E474    Seker esteri ve Gliserin, Yag asitleri ve şeker ile esterlenmiş halde[VUK], [Hal], [Kos]
Gliserin ve yağ asitlerinden    Alkolsüz aperetif, dondurma, tatlı, hazır çorba, kahve beyazlaştırıcı (otomatlarda süt yerine)ö muhallebi, pasta vb.
E475    Polyglycerinester [VUK], [Kos]
Gliserin    Muhallebi, pasta vs.
E913    Wollfett [GuE]
Kuzu yünü    Pasta kaplamak için, şekerler
E920    L-Cystein, L-Cysteinhydrochlorid [VUK], [Kos]
İnsan, domuz ya da at kılından yapılır    Unlu maddeler ("semmel" gibi)
E921    Cystein/Cystin [Lis]]
İnsan veya domuz kılından    Un, ekmek, ilaç
E1100    Amylase [Hot]
Bakteri, küf mantarı, domuz midesi    Meşrubat, ekmek, unlu maddeler
Dikkat: Asağıdaki maddeler hayvandan (en genel anlamda) elde edilebilmekle beraber, bunlar arasinda kaynağı islami açıdan hiçbir mahsur teşkil etmeyen urunler da bulunmaktadır (mesela balık veya yumurta). Bu maddeleri listede bırakmamın sebebi, bazı kardeşlerin ellerinde (muhtemelen vejeteryan kaynaklı) üretim yollarını açıklamayan listelerin bulunmasıdır.
 
Hayvandan elde edilebilen maddeler:
Bu maddeler aynı zamanda bitkisel yada sentetik yolla da elde edilebilirler.
Numara    Adı (almanca)    Kaynağı    Kullanıldığı yerler (örnekler)
E160a    Alfa-carotin, beta-carotin, gama-carotin[Bry]
Bitkisel, sentetik fakat imalat sırasında içine (genellikle balıktan elde edilen) jelatin karışabilir    Bisküvi, margarin, meşrubat.
E160e    Beta-Apo-8 Carotinal [VUK], [Hot]
Bitkisel, sentetik veya hayvani (nadiren)    Bisküvi, margarin vs.
E160f    Beta-Apo-8 Carotin-asiti-ethylester [VUK], [Hot]
Bitkisel, sentetik veya hayvani (nadiren)    Bisküvi, margarin vs.
E210    Benzoik asit[GuE]
Bitkisel veya hayvani (nadiren)    Sebze ve meyve konserveleri, mayonez
E252    Kaliumnitrat [VUK], [GuE]
Bitkisel, sentetik veya hayvani (nadiren)    Peynir, et, balık
E325    Natrium lactat [VUK], [GuE]
-    Peynir, Bisküvi vs.
E326    Kalium lactat [VUK], [GuE]
-    Hazır yemekler, pasta vs.
E327    Calcium lactat [VUK], [Kos], [GuE]
-    Hazır yemekler, pasta vs.
E430    ? [VUK]
-    -
E431    Poly-ethilen(40)stearat [VUK]
-    -
E432    polyoxyethyl-sorbitan-monolaureat(20) [VUK]
-    -
E433    polyoxyethyl-sorbitan-monooleat(80) [VUK]
-    -
E434    polyoxyethyl-sorbitan-monopalmitat(40) [VUK]
-    -
E435    polyoxyethyl-sorbitan-monostearat(60) [VUK]
-    -
E436    polyoxyethyl-sorbitan-tristearat(65) [VUK]
-    -
E470a
-b    Yag asitlerinden elde edilen Mg-Tuzlari(-b) [VUK]
-    Kek, patates çipi
E476    Polyglicerin, Polyricinoleat [VUK]
-    "Aufstrich", soslar
E477    Yag asitlerinden elde edilen Propylenglycolester[VUK]
-    -
E478    ? [VUK]
-    -
E479b    Thermooxidiertes Sojaöl mit Mono- und Diglyceriden [VUK]
-    Kızartma yağlarında
E481    Natriumstearoyllaclyl-2-lactat [VUK]
-    -
E482    Calciumstearoyllaclyl-2-lactat [VUK]
-    -
E483    Searoyltartrat [VUK]
-    -
E491    Sorbitan-monostearat [VUK]
-    -
E492    Sorbitan-tristearat [VUK]
-    -
E493    Sorbitan-monolaureat [VUK]
-    
E494    Sorbitan-monooleat [VUK]
-    -
E495    Sorbitan-monopalmitat [VUK]
-    -
E570    Stearin asiti[VUK]
Yağdan    çiklet, muhtelif yiyecekler
E572    Stearin asiti tuzu [VUK], [Kos]
Yağdan    mutelif
E585    Eisen (II)-lactat [VUK]
-    Siyah zeytin
E620    Glutaiminsğure    Aminoasit    Tat verici olarak muhtelif hazır yiyeceklerde
E631    Natriuminosinat [VUK]
-    Tat verici
E634    Kaliuminostinat    -    -
E635    Dinatrium-5-ribonucleotid [VUK]
-    -
E640    Glycin und Natriumsalze [VUK]
-    -
E907    Mikrokristalline Wachse [Hot]
Endüstriyel yağ artıklarından    Suni balmumu kaplamaları
 
Kabuklu deniyz hayvanı, bit, bakteri gibi kaynaklardan elde edilebilen maddeler:
Numara    Adı (Almanca)    Kaynağı    Kullanıldığı yerler (örnekler)
E120    Echtes Karmin (Cochenille) [Kos], [GuE], [Hot]
Kırmızı bit    İçki, Pasta, yoğurt
E161a    Xanthophylle/Flavoxanthin [VUK]
Sentetik, bitkisel veya küçük yengeçlerden    Bisküvi
E234    Nisin [Hot]
Bakterilerden    Konserve, margarin, çocuk maması.
E270    Süt asiti [VUK], [GuE], [Hot]
Bakterilerden    Turşu, konserve, meşrubat, margarin, çocuk maması, salata sosu, yumuşak margarin.
E415    Xanthan [Hot]
Şeker ve bakteri fermentasyonundan    Konserve, margarin, çocuk mayası, meşrubat, bisküi, salata sosu, yumuşak margarin
E904    Schelllack [GuE]
Bir bit türünden    Portakal gibi meyveleri kaplamak için
E1102    Glucoseoxidase [Hot]
Küf mantarı    Meşrubat, soslar
 
 
Numarasız maddeler
Aşağıdaki maddeler hayvan menşei olabilir:
İsim    Kaynağı    Kullanım alanı
Albumin [Kos], [Lis]
-    -
Ambergris [Kos]
Balina    -
Backmittel [Leb] (Kabartma tozu)    Nişasta, Enzim    Ekmek ve unlu maddeler
Backtriebmittel [Leb] (Kabartma maddesi)    Backpulver, Kül    Unlu maddeler
Catalase [Kos]
Sığır karaciğeri    -
Civet [Kos]
Kedi    Meşrubat, dondurma, unlu maddeler, çiklet
Colin Bitartrate [Kos]
Hayvani doku    Vitamin-B (komplex)
Collagen [Hal], [Lis]
-    -
Enzyme [Hal] (enzimler)
-    -
Glycerol [Hal], [Kos]
-    -
Glycogen [Hal]
-    -
Hormone [Hal]
-    -
Hydrolized animal protein [Hal], [Lis]
-    -
Kalziumstearat [Kos]
-    -
Kalziumstearollactylat [Kos]
-    -
Käseferment (Rennet) [Kos](Peynir mayası)
Dana midesi    Peynir
Kolestrol [Hal]
-    -
Lysin-L und -DL [Kos]
Kan, casein    -
Mehlbehandlungsmittel [Leb] (Und katkı maddesi)    Ascorbikasit ve Aminoasit    Unlu maddeler
Mittel zur erhaltung der Rieselfähigkeit [Leb] (Yapışmayı önleyici madde)    Gelbe Blutaugen, tuz ve sodyumkarbonat    Kum halindeki yiyecekler
Oleic asit[Kos]
Yağlardan    -
Oxysterin[Kos]
Gliserid, Stearikasit    -
Pepsin [Hal]
Domuz midesinden ya da sentetik olabilir (genellikle)    Peynir mayası
Phospholipide [Hal], [Kos]
Domuz midesinden olabilir    Peynir mayası
Schaumverhüter [Leb]    Yağlardan    Patates çipi, reçel
Sodium Propionate [Kos]
Peynirden/TD>     -
Stabilisatoren [Leb]    Jöle ve pekleştirici maddelerden    Muhallebi, yoğurt vb.
Bunun dışında [Lis] kaynağında, daha kapsamlı bir liste bulabilirsiniz.
 
Bazı yiyecekler için ayrıntılı açıklama
 
Dondurma
Hemen hemen her dondurma temel maddesinde emülgatörler ihtiva eder. Bunlar genellikle mahsurlu E471/E472 sınıfındandır. Meyve, çikolata vb. ilaveler ise birçok defa içki ve başka mahsurlu katkı maddeleri ihtiva etmektedir. Satılamayan dondurmalar genellikle yeni imal edilenlere katılmaktadır. Özellikle çikolatalı dondurma, başka nevi eski dondurmaları iyi maskelemektedir![Ice]
 
Meşrubatlar
Muhakkak E-Listesini gözden geçiriniz [Sof]].
 
Çiklet
Varsa, mutlaka E-numaralarını kontrol ediniz.
 
Meyve, sebze
Portakal, elma ve uzak ülkelerden gelden meyveler genellikle koruyucu maddelerle kaplanmaktadır. Soyarak yeyiniz.
 
Küp şeker
Bazı iddialara göre, hayvan kemiği-unu ihtiva etmektedir! Araştırınız.
 
 
İlaçlar
Birçok ilaç kapsülü hayvani maddelerden yapılmaktadır [Bra]. Özellikle antibiyotik haplar jelatinden yapılmış kapsüller içine konmaktadır. Jelatin her türlü kemik iliğinden (fakat özellikle domuz iliğinden) elde edilmektedir. Bir kapsülün hayvani olup olmadığını tesbit etmek için, midede mi yoksa barsakta mı eriyen bir ilaç olduğunu araştırınız. Barsakta eriyen ilaçlar, mideden açılmadan geçtiği için, dayanıklı kapsüllere konmaktadır. Bunlar genellikle sentetik maddelerden yapılmaktadır edilmaktedir.
Jelatinden yapılmış bir ilaç kapsülünden çıkarılıp içilebilir mi? İlacın kapsülünden çıkarılıp içilip içilemiyeceği ilacın neviine bağlıdır. Bu konuda güvenilir bir doktorunuza danışınız. Mümkünse draje halinde bulunan benzer bir ilacı kullanınız.
Bunun dışında aşağıdaki mahsurlu maddeleri tesbit edebildim:
İsim    Kaynağı
Adrenalin    Domuz ve diğer hayvanlar [Ani]

Amylase    Domuz pankreası [Ani]

Duodenum    Sığır veya domuz sindirim sisteminden [Ani] Bazı vitaminlerde bulunur [Ani]

Jelatin    Hayvani [Ani]

Hayvani yağ    Her çeşit hayvandan [Ani]

 
Diş macunu
Diş macunlarında sık sık domuz yağından elde edilen maddeler kullanılmaktadır. Bazı yahudi dernekleri, amerikada koşer diş macunlarının listesini ilan etmişlerdir. Haliyle bu listeler avrupadaki mallar için kapsamamaktadır.
Korunmak için mümkün mertebe bitkisel kaynaklı diş macunu kullanınız . Diş macunu kullanımını azaltmak için daha sık misvak kullanılabilir.
Mahsurlu maddeler:
Domuz kılı (Tabii kıldan yapılan fırçalar) [Ani]
Jelatin[Ani]
Lard (Domuzyağı) [GR]
Lauryl ve Sorbit [Lis]
 
 
Sabun/şampuan/Kosmetik maddeler
Günümüzdeki ürünlerin pek çoğu (hayvani) protein ihtiva etmektedir. Bu proteinler, mezbaha artıklarından, kandan veya leş (ev)hayvanlardan üretilmektedir.
Aşağıdaki maddeler mahsurludur:
İsim    Kaynağı
Amino asit    Domuz ve dieğer hayvanlar [Ani]

Amylase    Domuz pankreası [Ani]

Hayvani yağ    Her çeşit hayvandan [Ani]

Arachidonic asit    Yağlı hayvanların ciğer, beyin, beze ve yağından [Ani]

Aspartik asit    Hayvani, bitkisel veya sentetik olabilir [Ani]

Benzoik Asit    Bitkisel veya hayvani [Ani]

ß-Carotin    Bitkisel veya hayvani olabilir [Ani] (boya olarak kullanılır) [Ani]

Betaine.    Yağdan edle edilir, hayvani olabilir [Ani] Sabun, şampuan, kosmetik maddeler [Ani]

Bone black(kemik karası)    Hayvan kemiğinden [Ani] (Sürmede) [Ani]

Carmin    Bir nevi bitten [Ani] (ruj) [Ani]

Cholesterin    Hayvani kaynaklı [Ani] (krem, şampuan vs) [Ani]

Cysteine, L-Form. Cystine    İnsan yada domuz kılından elde edilen bir amino asit [Ani] (şampuan ve kremler) [Ani]

Domuz kılı    (Tabii kıldan yapılan fırçalar) [Ani]

Gliserin    Genellikle hayvan kaynaklı [Ani] Sabun, şampuan vs. [Ani]

Hide glue    Kaba bir Jelatin [Ani]

Hydrolized animal protein    Hayvan proteini [Ani] Sabun, şamouan vs. [Ani]

Jelatın    Hayvani [Ani]

Keratin    Tırnak, kıl [Ani] şampuan, losyon vs [Ani]

Lard    Domuz yağı [Ani] her türlü kosmetik [Ani]

Lipoids/Lipids    Hayvani olabilir [Ani]

Metionine    Proteinden elde edilir Kremlerde [Ani]

Mono. ve Diglycerides    Genellikle hayvan kaynaklı [Ani]

Mzrıstıc asit    Hayvani olabilir. Yağdan elde edilir [Ani] şampuan, krem [Ani]

Nucleıc asit    Her nevi hücrelerden [Ani] şampuan, Vitamin [Ani]

Oleıc acid Oleth-2, -3, -20, etc. Oleyl Alcohol. Oleamine. Oleyl    -
Palmitic acid    Bitkisel veya hayvan kaynaklı [Ani]. Sabun, krem, traş losysonu [Ani]

Panthenol    Bitkisel veya hayvan kaynaklı [Ani]. Sabun, Vitamin [Ani]

Placenta    Hayvani [Ani] Krem, şampuan [Ani]

Polypeptides    Hayvani [Ani]

Polysorbates    Yağlı asitlerden [Ani] Kosmetik maddeler [Ani]

Progesterone    Hayvani veya sentetik kremler [Ani]

[Lis] kaynağında, daha kapsamlı bir liste bulabilirsiniz.
 
Diğer Kullanım alanları
Pul yapışkanı hayvani maddeler ihtiva edebilir. İhtiyaten pul arkalarını yalamayınız.
 
 Bu bilgiler tamam mı?
Ne yazık ki değil!. Bu bilgiler kaynakcada gösterilen yerlerden alınmıştır. Bu sahife sadece bir başlangıç olup, yeni araştırmalara İnşaallah fırsat verecektir. Katkı maddelerinin neden yapıldığını öğrenmek hiç de kolay olmamaktadır. En büyük problem, bir çok madde için değişik üretim yollarının var olmasıdır.
 
Son Söz
Bu internet-sahifesi ile alış verışlerinizde size yardımcı olabileceğimi umarım. Buna rağmen her yiyeceğin bilmecesini çözmek mümkün olmayacaktır. En emin yöntem:
Mümkün mertebe işlenmemiş yiyecek almaktır.
Arzu ederseniz kendiniz bir deneme yapabilirsiniz: Evde yoğurda meyve karıştırıp 6-8 saat buzdolabında bekletin. Şimdi katkı maddelerinin neden hazır yiyecekler için gerekli olduğunu siz de anlayacaksınız.
Bir gün, aramızdan bir gıda laboratuarı kurabilecek kimselerin çıkmasını umuyorum. Piyasada satılan markaları tek tek kontrol ederek bir liste halinde bizlere alış verişlerimizde bir yol gösterici hazırlanabilir.
 
Kaynakça
Bazı adresler geri çekilmiş olabilir.
 
[AK]    Was steht drauf? Arbeiter Kammer Österreich, 1995
[Ani]    ANIMAL INGREDIENTS A TO Z, The E.G. Smith Collective

[Bra]    Do capsules and tablets contain animal products?

[Bry]    Bryngollie, 2004.

[GR]    Gida Raporu. Hüseyin Kami Büyüközer. Nizam Yayinevi, 1992.
[GuE]    GU Kompaß E-Nummern, Elmadfa, Muskat/Fritzsche, Grãfe und Unzer.
[Hal]    A Guide to Halal Food Selection, Halal Foundation

[Hot]    AK-Hotline (Österreich): Wie gesund sind unsere Lebensmittel?

[Ice]    The Kashrus of Ice Cream, Rabbi David Senter

[Kos]    Ingredients and their Uses, Rabbi Edlitz

[Lis]    List of Substances Derived From Animals (rec.food.veg)
(Enthält eine sehr umfangreiche Liste tierischer Stoffe)
[Leb]    Lebensmittelzutatenliste - Was bedeeuten E-Nummern?, Verbraucherzentrale Hamburg 1993
[Reg]    The Food Industry, Kosher Foods, and Modern Technology, J Regenstein, C. Regenstein.
[Sof]    Soft Drinks and Gelatine. The Vegetarian, Spring/Summer 1994
[VUK]    Vegetarian Society UK. E Numbers, Web page 1996 (Transcript from The Vegetarian Autumn 1994)

[Wash]    Waschmittel, Jörg Haidrich

 
Tahir Saban - Avusturya, 1998 - 2004
Bu sahifeye katkıda bulunabilecekseniz veya düzeltme yapacaksanız lütfen bir e-mail yollayınız!